Zuid-Schotland Whisky, literatuur en schapen door Boris Peters Edinburgh en whisky, natuurlijk. Prachtige dalen en peilloos diepe 'lochs'. Een ladder voor de zalm en weersomstandigheden die sneller veranderen dan de weersverwachtingen. Ook schapen, heel veel schapen, meer dan mensen. Zuid-Schotland onder het genot van een goed glas. Schapen, heel veel schapen... (Bron: GPD) 't Is een milde herfstavond in het oude deel van Edinburgh, weg van de drukke straat. Na een smal poortje en een steeg opent zich een groot binnenplein, omzoomd door middeleeuwse woningen. Een acteur van 'the Scottisch literary tour company' vertelt hier het verhaal van Sir Walter Scott, een van de grote Schotse literatoren: ,,De eeuw van de verlichting was bijna over. Geboren in 1771, was het Schotland dat hij kende sinds 64 jaar een koninkrijk. Edinburgh was rijp voor een verandering. Een voorspelling van de schrijver Daniel Defoe (schrijver van Robinson Crusoë) stond op het punt waarheid te worden met de bouw van de nieuwe stad.'' Precies op dat punt verlaten de twee acteurs van de rondleiding de pubs, stegen en binnenpleinen van middeleeuwse Edinburgh. In het 'nieuwe' achttiende eeuwse deel van Schotlands hoofdstad leren de deelnemers aan de hand van gespeelde fragmenten uit de rijke Schotse literatuur de geschiedenis van Edinburgh kennen. 'A good dram' (een goed glas whisky) van tijd tot tijd hoort daar vanzelfsprekend bij.

Maar ook zonder deze tour is de scheiding tussen de oude en de nieuwe stad niet moeilijk te vinden. Het oude gedeelte wordt gedomineerd door het hoog gelegen Edinburgh Castle, de attractie voor toeristen. Daar zijn bij voorbeeld de kroonjuwelen van Schotland en de Stone of Destiny - de kroningssteen van de Schotse koningen - te bewonderen. Wie van de Castlehill naar beneden loopt, komt in die mooie middeleeuwse stad, met bochtige straten, stegen en daarachter ruime binnenpleinen. Voor ons vreemd is dat bij veel panden voor- en achterkant niet even hoog zijn., Alles ligt hier op heuvels. ,,Vergeet New York, wij in Edinburgh hadden de eerste wolkenkrabbers. Middeleeuwse wolkenkrabbers wel te verstaan, gebouwen van acht, tien, twaalf, soms zelfs veertien verdiepingen'', vertelt de gids en historica Catherine Ward. En in haar stem klinkt trots door.

Loch
Helaas zijn de bovenste verdiepen van deze wolkenkrabbers in later jaren weer verwijderd. Daar beneden snakte men naar de zon, die toch al geen dagelijkse gast in Schotland is. Een paar forse bruggen scheiden het 'oude Edinburgh' van het 'nieuwe Edinburgh'. Om dit nieuwe deel te kunnen bouwen werd in de achttiende eeuw een 'loch', een meer drooggelegd om, in de geest van de verlichting, plaats te maken voor een stad met brede lanen, concerthallen, imposante pleinen en ruime herenhuizen. Een mooi voorbeeld daarvan is 'het Georgiaanse Huis' op nummer 7 aan het Charlotteplein. Dit in 1796 door Robert Adams gebouwde pand is geheel in stijl ingericht en dagelijks te bezoeken. De zonder uitzondering al wat oudere vrijwilligers, van ,,The National Trust of Scotland' wijzen graag en met bezieling op de fantastische details in het interieur.

Een mooie kastje, dat door een vrijwilliger wordt geopend, blijkt opeens de voorganger van onze wijnkoeler te zijn. En die po die wat vreemd oogt naast het rijke servies? ,,Wanneer de vrouwen de eetkamer hadden verlaten, gebruikten de mannen die po beurtelings om hun conservatie niet te lang te moeten onderbreken'', vertelt de grijze suppoost met een twinkeling in zijn ogen. Via de North Bridge terug naar de oude stad. Daar, aan de voet van brug, is in april 2001 Edinburghs hipste vijfsterren hotel, The Scotsman, geopend. Een oase in het monumentale pand waar vroeger de gelijknamige krant huisde.

Voor wie het kan betalen een heerlijke luxe, waar het ontbijt geserveerd word op servies waarop de vijftig belangrijkste artikelen uit de geschiedenis van de krant. Waar de oude loodletters nu de namen van de verschillende ruimten aangeven en waar het zwembad geheel uit roestvrijstaal is opengetrokken. Maar ook zonder een gouden creditcard is The Scotsmann de moeite waard. De bar en het sushi-restaurant aan de straatzijde zijn hip en betaalbaar. Voor de grootste schat moet de bezoeker echter het hotel in.

Goed verscholen, maar voor iedereen vrij toegankelijk, is daar een bar te vinden met niet minder 399 verschillende Schotse malt whisky's. De flessen staan opgesteld in vitrinekasten langs de wanden. De prijzen lopen uiteen van twee pond voor een eenvoudig glas tot 176 pond voor een bodempje Macallan uit 1946. Wie meer wil weten over het maken en de geschiedenis van whisky kan daarvoor terecht bij het Wisky Heritage Centre in Edinburgh. Na een inleidend glas whisky wordt hier aan de hand van drie korte video's en een reis in een whiskyvat de geschiedenis en de productie van de Schotse whisky in kaart gebracht.

Theorie
Maar wat is mooier dan de theorie in Edinburgh te verlaten en een echte destilleerderij op te bezoeken. Kies bijvoorbeeld voor Schotlands kleinste destilleerderij: het in 1825 opgerichte Edradour, gelegen bij het plaatsje Moulin in de zuidelijke Hooglanden. Wie na een tocht door groene heuvels vol schapen onder de continu veranderende Schotse luchten in Moulin arriveert, vindt vanzelf een bordje dat de naar de weg naar de destilleerderij wijst. Een landweggetje met eiken aan weerszijden, nog een halve mijl en dan de destilleerderij. Een eenvoudig wit gebouw is het, een stroompje dat een halve meter vervalt ervoor. Voor we verder gaan eerst weer 'a good dram', een single malt en tien jaar oud ditmaal. Aangeboden door het huis.

De bescheiden koperen destillatieketels, de koelleidingen uit 1923, de 'tobbe' het halfprodukt wash: het is een en al ambachtelijkheid. Er zijn maar drie werknemers, de productie is niet groter dan twaalf tot vijftien vaten whisky per week. En toch kennen alles liefhebbers in de wereld Edradour. Een deel van de vaten gaat na twaalf jaar rijping in een blend onder de naam House of Lords naar, juist, het Britse House of Lords. Een blend is een mengsel van grain- en moutwhisky's. Als single malt wordt de wisky na minimaal tien jaar rijpen verkocht onder de eigen naam Edradour, een merk, dat alleen al door de geringe productie vrij zeldzaam is. Typerend voor het gelukkig zo eigenaardige Schotland is een levensparende constructie in de buurt van Pitlochry. De bouw van een stuwdam dreigde hier de trek van de zalm te af te kappen.

Een 'visladder' bracht uitkomst. Langs de dam is een uit 31, telkens iets hoger gelegen bassins opgebouwde 'ladder' aangelegd, waarlangs de zalm via gaten onderin de bassins naar boven kan 'klimmen'. In een observatiekamer langs de route worden de gemiddeld 5400 zalmen die hier jaarlijks passeren niet alleen elektronisch geteld, ze zijn achter een glazen wand ook goed te zien. Dan valt een bui, maar niet getreurd. Het weer verandert nergens zo snel als in Schotland. En misschien, heel misschien is wel het 'deel voor de engelen' dat op je hoofd voelt: de twee procent van de whisky die tijdens het destillatieproces verdampt. Dus: slainthe mhath, proost.

Meer informatie: Brits Toeristenbureau: Tel. 020-6890002 en Internet: VisitScotland.com. Easyjet en KLM vliegen vanuit Amsterdam direct naar Edinburgh of Glasgow. De ferry van DFDS Seaways vaart tussen IJmuiden en Newcastle. Vanuit Newcastle is het nog een uurtje rijden naar Schotland. Meer informatie over DFDS-seaways: Tel. 0255-534546 en Internet: DfdsSeaways.nl